WAÖWAÖ WA’ATOHARE DURIA SOMUSO DÖDÖ BA DANÖ NIHA

 

1.        Famörögö

 

Ya’ami ira talifusö, si sara lala wamati ba khö Keriso Yesu.

Imane Taroma Li Lowalangi: ”Simanö sa wa’omasi Lowalangi nösi gulidanö, no ibe’e Nono-Nia andrö si ha sambua, ena’ö lö tekiko dozi samati khö-Nia, ena’ö so khöra wa’auri si lö aetu” (Yoh 3:16)

Fa’omasi Lowalangi ba khö Yesu Keriso, no ofeta ba danöda ba wangorifi ya’ita Ono Niha, ya’ia ba wa’atohare tenge-tenge Mboto Zanuriaigö Turia Somuso Dödö, soroi Geremani nifotöi RMG, ya’ia zotöi Ludwig Ernst Denninger awö ndra tenge-tenga tanö bö’ö si no molohe haga Keriso ba soida Ono Niha.

Ya’ita ba BNKP, no hasara dödö wamali’ö mbawa si siwa tobali ”September Mission”, ba tafalua wuawua dödö, me ba zi 27 mbawa si Siwa 1865, ba da’ö ihundragö Danö Niha Denninger, ba wolohe Turia Somuso dödö, sangefa’aö ba sangorifi ya’ita.

 

2.        Hadia Zalua Fatua Lö Tohare Misionaris ba Danö Niha?

 

Ono Niha, no soi satua sowanua ba zisagörö Tanö Niha. Töra ngawulu ngahönö fakhe, no monahia wurugö Nono Niha, ba oi muzawili ira ba zi sambua Tanö Niha andre.

Fatua lö tohare zolohe Turia Somuso Dödö, no mowanua ndra furugöda, lafasindro mbanua, lalau gowasa, hewa’ae no fabalibali, ba lö amakhaitara khö nawöra, ba itariana’i alua wasuwöta ba gotalua mbanua, ma ba gotalua nöri. Arakha fefu ira mohalöwö ba danö, ba lafalua göi wamolo awö wo’urifö. Fefu hadia nifaluara ba lafodanedane ba ngawalö ni’olowalangigöra (dewa-dewa), ba lafalua ngawalö wanömba ”Adu”. Ahakhö sibai dödöda ndra furugöda föna, me no toröi ba wa’anuma, mendrua manö me asese itörö ira fökhö solohe ba wa’atekiko (wabah penyakit), simane talu soyo, eha simiwo, malaria, ba tanö bö’önia. Na mu’adogoi’ö wanguma’ö, wa no ba wa’anumana ba toröi furi ndra furugöda föna, fatua lö tohare Haga Zo’aya.

 

3.        Hewisa wa’atohare Misionaris ba Danö Niha

 

Me ba ndröfi 1822/1823 no irai tefatenga misionaris moroi ba Mission Etrangers (badanMisiKatolik Roma),  sotöo Pere Wallonba Pere Barart.Bahiza, lö fakhamö mowua wohalöwöra, me ha 3 ngaluo zi samösa, iröi gulidanö börö wökhö, ba tetanö ba mbanua Lasara – Gunungsitoli. Tölu wawa aefa da’ö ba iröi gulidanö si samösa, irege lö nasa so nono niha sifakhamö labayagö Idanö. Da’ö mbörö wa ba BNKP te’amoni’ö ba mutörö tödö zi 27 September, nifotöida ”hari raya misi”, ba tafaduhu’ö wa Denninger no Sinenge ba Nono Niha (Rasul bagi Ono Niha), me ba zi 27 September 1865 ihundragö danö niha, ba ibayagö idanö me owasa fasa döfi 1874.

 

Denninger andrö, no si otarai mbanua Berlin – Geremani. Tumbu ia me 4 Desember 1815. No samösa si faofao ba ”zekola wangesa dödö” Denninger andre, irege ba ndröfinia si 28 adöni dödönia tobali misionaris. Ifasura’ö döinia ba Mboto Misi sotöi RMG si so ba danö Barmen – Geremani. Me no latema ia, ba labe’e ia ba zekola zending, ba Barmen – Geremani. Me no awai sekolania, ba ndröfi si 1847 tefahowu’ö ia ba tefatenge tobali misionaris ba mbanua Borneo (Kalimantan), ba mbanua Gohong, ba gotalua soi niha Dayak.

 

Me no 12 fakhe lahalö halöwö ba Borneo, ba no ibörögö mowua, irege so nibayagö idanö, bahiza ba ndröfi 1859 alua ”wamadaö soi Dayak”, lafobanö ba labunu niha safusi uli, melawa’ö ”penjajah”, lö lafaehuni ndra misionaris. So da 9 misionaris, fo’omo misionaris awö ndraono zimate nibunu ba wamadaö andrö. Ira Denninger awö misionaris tanö bö’ö, no fakhamö moloi, lasawagö Semarang – Jawa Tengah. Moroi ba da’ö, ihalö gangetula RMG wamöhöi gasagasa halöwö Fanuriaigö turia Somuso dödö ba Borneo, ba lafatenge ndra misionaris ba Danö Mbata, wolohe Turia Wangorifi andrö ba gotalua soi niha mbata, fao Denninger ba da’ö

No ihalö gangetula RMG wamatenge Denninger ba Barus. Andrö me 21 Oktober 1861, iröi Batavia numalö ba Padang, ba ofeta ia me 21 Nopember 1861. Bahiza me no ofeta ia ba Padang, tebai itohugö wofanönia ba danö Mbata, me abölöbölö wökhö wo’omonia. Andrö wa isewa nomo side’ide ba zotöi ”Kampung Cina”. Ba danö falukha ia Nono Niha. Adöni dödönia khöra me faehu faoma niha Wada. Andrö adöni dödönia wangi’ila Li Nono Niha ba Wada andrö. No adönia sibai dödönia ba walukhatania faoma Ono Niha, ba da’ö zolohe ya’ia ba wangai angetula wamalua halöwö wanuriaigö Turia Somuso Dödö ba Danö Niha. Salua ba Borneo, ba ngawalö wamakao sifalukha ia ba Wada, no solohe ”Howuhowu” ba Nono Niha. Fefu zifalukha ya’ia, no tanda da’e ba wolohe turia wangorifi andrö ba gotalua Nono Niha.

 

Hewa’ae lö si so zura wefao dödö RMG wamatenge ya’ia ba Danö Niha, bahiza börö wa’adöni dödönia we’amöi ba Danö Niha, andrö i’andrö zura izi khö zamatörö Balanda si si ba Batavia. Me no isöndra fewao dödö Gubernua Jenderal, andrö ba zi 11 Agustus 1865 iröi Wada, numalö ba Ziboga awena adölö ba Gunungsitoli. Ihundragö Danö Niha me 27 September 1865. Me awena irugi, toröi ia ba nomo Sekretaris Pemerintah – Balanda, bahiza lö ara aefa da’ö, i’öli nomo ba Gunungsitoli, fa’ebua mböli 600 firö. Ba da’ö toröia ia awö wo’omonia ba darua nononia, Carolina faoma Elias Denninger.

 

4.        Hewisa Halöwö Duria Somuso dödö ba Danö Niha?

Ba wamörögö halöwö Fanuriaigö, ifa’anö ia Denninger ba wahuhuosa ba Li Nononiha, me irasoi wa Li si no i’ila me so ia ba Padang no mo’amböta sibai, mendrua manö me Li moroi ba mafi tanö raya. Me no ibörögö i’ila Li Nono Niha ba Gunungsitoli, andrö ibörögö wangowuloi iraono ba wamahaö ya’ira ba Wombaso, Fanura ba Fangerai.

Baero halöwö famahaö, ifalua göi halöwö fame’e dalu-dalu ba zofökhö, ba i’angandröi. Asese fatiti ira ndra Ere faoma Duku ba wame’e daludalu andre, bahiza döhö zofökhö moroi ba daludalu sifao fangandrö moroi khö Denninger, ba soyania lö döhö nifalua gere ma duku. Baero da’ö, owölö’ölö göi Denninger andre wangondrasi ba fahuohuo khö ndra Salawa. Itunö khöra duria somuso dödö.

 

Me no 6 fakhe ihalö halöwö fanuriaigö Denninger, ibörögö oroma mbua, ya’ia me migu ba April 1871, so ma to 140 niha si möi ba kebaktian minggu nidönia’ö Denninger, hewa’ae ato zimöi börö ba wangakali bago, daludalu, ba lasöndra gefe fa’ebua 3 rimi. Itugu tedou halöwö andre, me ba zi 14 Februari 1872 tohare Wilhem Thomas, ba itete Friendrich Kramer ba zi 1 April 1873. Ya’ira andre zanolo Denninger ba wangai sekola, awö halöwö fanuriaigö. Moroi ba da’ö fefu, ba mowua Daroma Li Lowalangi ba wa’auri zamondrongo, irege tefalua wamayagö idanö si föföna ba zi 25 niha soroi mbanua Hilina’a (fao zalawa Yawaduha), ba moroi ba mbanua Nono Zitoli. Tebayagö idanö ira me 5 April 1874 ba lods Gunungsitoli. Famayagö idanö andre lafalua ira Denninger faoma Kramer. 12 Niha ibayagö idanö Denninger, ba 13 niha nibayagö idanö nifalua Kramer. Ya’ira andre Niha Keriso siföföna ba Danö niha. Ba tenga ha da’ö, tefatohu wamayagö idanö andre ba zi 23 Agustus 1874 khö ndra si 19 niha. Fefu zalua andre, ba no tobali omusola dödö, he Denninger ba simanö göi mboto zamatenge ya’ira moroi ba danö Geremani. Andrö ibe’e gangandröwania Denninger khö RMG ba danö Geremani, ena’ö la’oya’ö lafatenge misionaris sohalöwö ba Danö Niha.

 

No ebua sibai halöwö nifalua Denninger ba Danö Niha. Baero wa no so nibayagö idanö, ba fakhamö göi ia wangehao buku wamahaö ba ndraono sekola, ba i’ali zura duria Somuso Dödö nisura Luka, ba li Nono Niha. Me no 60 fakhe ndröfinia, ba göna ia fökhö, irege ihalö wolombase, möi ira ba Bogor, ba toröi ira khö numönönia (fagawe Balanda, sohalöwö ba Bogor). Ha ”folombase sabata gohitönia, aefa da’ö omasi ia mangawuli ba Danö Niha”, bahiza börö me tebai tedaludalunia sa’ae wökhö si no göna ba mboto, andre ba zi 22 Maret 1876, iröi gulidanö, ba tetanö mbotonia ba Lewatö Soya, si so ba Bogor.

 

Na ta’osisi’ö waöwaö halöwö misi nifalua ndra misionaris, ba tola mufosasi ia tölu faosatö. Ba zi 25 fakhe si föföna (1865-1890), ba no ahou sibai wa’ateboloso duria somuso dödö. Ha ba wilayah wamatörö Balanda, nifotöi Rapatgebiet, ya’ia da’ö ba Gunungsitoli, Dahana, Ombolata ba Faekhu. No irai mutandraigö ba Fagulö faoma Bawölowalani, bahiza lö mo’ölö. Awena me ba zi 25 fakhe sidua, ibörögö teboloso duria somuso dödö. Me ba ginötö da’ö, ba ibörögö halöwö famatörö Balanda, ifahono zamadaö, ibokai lala faoma halöwö rodi, ba i’atulö’ö mbanua sifa’udu. Teboloso göi Duria somuso dödö ba zi sagörö tanö. Ba mafi tanö yöu, ba Mbo’usö, Awa’ai, Sowu, ba ba Hilimaziaya awö sifasuinia. Ba mafi tanö ba gatumbukha luo, ya’ia ba Humene, Sogae’adu ba Bawalia. Tanö ba gotalua, ya’ia ba Lölöwua faoma Sifaoro’asi. Tanö ba gaekhula, ya’ia ba Dugala-Lahömi/Fadoro, Lahusa, Lölöwa’u, Lahagu – Oyo, Lölömoyo ba Lawelu. Ba mafi tanö raya, teboloso ba Hilisimaetanö faoma ba Za’ua. Ba ba Hulo Batu, ira misionaris moroi ba mboto misi Lutheran Belanda zi möi ba da’ö.

Ba zi 25 fakhe sitölu (1916-1940), periode si’afuri ba ginötö zending. Ba ginötö da’e ba alua wa’atedou mbanua niha Keriso, mendrua manö me itörö Fangesa Dödö Sebua, salua ba zi sagörö Tanö Niha me döfi 1916-1930. Ba zi 25 fakhe afuriata andre, arakha fefu Nono Niha no laröi ”Nadu”, sifaduhu dödöra föna, awö ngawalö hada ndra tua, ba lasawagö agama sibohou, ya’ia Niha Keriso. Börö da’ö, teföfö’ö ba tefasindro sa’ae Mbanua Niha Keriso ba sinode siföföna me döfi 1936, irege te’osambua’ö fefu zamati ba organisasi sotöi Banua Niha Keriso Protestan, te’adogoi’ö BNKP, nidönia’ö Misionaris A. Luck. Bahiza me döfi 1940, me alua wasuwöta nifotöi Perang Dunia si-2, halöwö fangombakha, fokubaloi ba fondrönia’ö, tebe’e ba danga ndra sohalöwö, Ono Niha.

 

5.        Fondruhö

Simanö waöwaö wa’atohare ba fa’ateboloso duria somuso dödö ba danö niha, ba ginötö Zending. Turia somuso dödö andre, ba no mowua, i’ohe wangefa, fangatulö, fangorifi ba fangosambua’ö ya’ita Ono Niha. Andrö börö da’ö ba wamalua perayaan misi, tekaoni ita ba wamohouni halöwöda, wamalua halöwö misi, molo’ö inötö si so ya’ita. Ya’ihahowu’ö ita Lowalangi. Ya’ahowu.

 

Khotbah Minggu: MEMULIAKAN ALLAH DALAM SEGALA HAL. Titus 2:1-10

Pendahuluan Surat Paulus kepada Titus ditulis dalam konteks pelayanan Injil di pulau Kreta. Titus mendapat tugas untuk menata kehidupan ...