|
1.
Famörögö Ya’ami ira
talifusö, si sara lala wamati ba khö Keriso Yesu. Imane Taroma
Li Lowalangi: ”Simanö sa wa’omasi Lowalangi nösi gulidanö, no ibe’e Nono-Nia
andrö si ha sambua, ena’ö lö tekiko dozi samati khö-Nia, ena’ö so khöra
wa’auri si lö aetu” (Yoh 3:16) Fa’omasi
Lowalangi ba khö Yesu Keriso, no ofeta ba danöda ba wangorifi ya’ita Ono
Niha, ya’ia ba wa’atohare tenge-tenge Mboto Zanuriaigö Turia Somuso Dödö,
soroi Geremani nifotöi RMG, ya’ia zotöi Ludwig Ernst Denninger awö ndra
tenge-tenga tanö bö’ö si no molohe haga Keriso ba soida Ono Niha. Ya’ita ba
BNKP, no hasara dödö wamali’ö mbawa si siwa tobali ”September Mission”, ba
tafalua wuawua dödö, me ba zi 27 mbawa si Siwa 1865, ba da’ö ihundragö Danö
Niha Denninger, ba wolohe Turia Somuso dödö, sangefa’aö ba sangorifi ya’ita. |
|
2.
Hadia Zalua
Fatua Lö Tohare Misionaris ba Danö Niha? Ono Niha, no
soi satua sowanua ba zisagörö Tanö Niha. Töra ngawulu ngahönö fakhe, no
monahia wurugö Nono Niha, ba oi muzawili ira ba zi sambua Tanö Niha andre. Fatua lö
tohare zolohe Turia Somuso Dödö, no mowanua ndra furugöda, lafasindro mbanua,
lalau gowasa, hewa’ae no fabalibali, ba lö amakhaitara khö nawöra, ba
itariana’i alua wasuwöta ba gotalua mbanua, ma ba gotalua nöri. Arakha fefu
ira mohalöwö ba danö, ba lafalua göi wamolo awö wo’urifö. Fefu hadia
nifaluara ba lafodanedane ba ngawalö ni’olowalangigöra (dewa-dewa), ba lafalua ngawalö
wanömba ”Adu”. Ahakhö sibai dödöda ndra furugöda föna, me no toröi ba
wa’anuma, mendrua manö me asese itörö ira fökhö solohe ba wa’atekiko (wabah
penyakit), simane talu soyo, eha simiwo, malaria, ba tanö bö’önia. Na
mu’adogoi’ö wanguma’ö, wa no ba wa’anumana ba toröi furi ndra furugöda föna,
fatua lö tohare Haga Zo’aya. |
|
3.
Hewisa
wa’atohare Misionaris ba Danö Niha Me ba ndröfi
1822/1823 no irai tefatenga misionaris moroi ba Mission Etrangers
(badanMisiKatolik Roma), sotöo Pere Wallonba Pere Barart.Bahiza, lö
fakhamö mowua wohalöwöra, me ha 3 ngaluo zi samösa, iröi gulidanö börö wökhö,
ba tetanö ba mbanua Lasara – Gunungsitoli. Tölu wawa aefa da’ö ba iröi
gulidanö si samösa, irege lö nasa so nono niha sifakhamö labayagö Idanö. Da’ö
mbörö wa ba BNKP te’amoni’ö ba mutörö tödö zi 27 September, nifotöida ”hari
raya misi”, ba tafaduhu’ö wa Denninger no Sinenge ba Nono Niha (Rasul bagi
Ono Niha), me ba zi 27 September 1865 ihundragö danö niha, ba ibayagö idanö
me owasa fasa döfi 1874. Denninger
andrö, no si otarai mbanua Berlin – Geremani. Tumbu ia me 4 Desember 1815. No
samösa si faofao ba ”zekola wangesa dödö” Denninger andre, irege ba ndröfinia
si 28 adöni dödönia tobali misionaris. Ifasura’ö döinia ba Mboto Misi sotöi
RMG si so ba danö Barmen – Geremani. Me no latema ia, ba labe’e ia ba zekola
zending, ba Barmen – Geremani. Me no awai sekolania, ba ndröfi si 1847
tefahowu’ö ia ba tefatenge tobali misionaris ba mbanua Borneo (Kalimantan),
ba mbanua Gohong, ba gotalua soi niha Dayak. Me no 12
fakhe lahalö halöwö ba Borneo, ba no ibörögö mowua, irege so nibayagö idanö,
bahiza ba ndröfi 1859 alua ”wamadaö soi Dayak”, lafobanö ba labunu niha
safusi uli, melawa’ö ”penjajah”, lö lafaehuni ndra misionaris. So da 9
misionaris, fo’omo misionaris awö ndraono zimate nibunu ba wamadaö andrö. Ira
Denninger awö misionaris tanö bö’ö, no fakhamö moloi, lasawagö Semarang –
Jawa Tengah. Moroi ba da’ö, ihalö gangetula RMG wamöhöi gasagasa halöwö
Fanuriaigö turia Somuso dödö ba Borneo, ba lafatenge ndra misionaris ba Danö
Mbata, wolohe Turia Wangorifi andrö ba gotalua soi niha mbata, fao Denninger
ba da’ö No ihalö
gangetula RMG wamatenge Denninger ba Barus. Andrö me 21 Oktober 1861, iröi
Batavia numalö ba Padang, ba ofeta ia me 21 Nopember 1861. Bahiza me no ofeta
ia ba Padang, tebai itohugö wofanönia ba danö Mbata, me abölöbölö wökhö
wo’omonia. Andrö wa isewa nomo side’ide ba zotöi ”Kampung Cina”. Ba danö
falukha ia Nono Niha. Adöni dödönia khöra me faehu faoma niha Wada. Andrö
adöni dödönia wangi’ila Li Nono Niha ba Wada andrö. No adönia sibai dödönia
ba walukhatania faoma Ono Niha, ba da’ö zolohe ya’ia ba wangai angetula
wamalua halöwö wanuriaigö Turia Somuso Dödö ba Danö Niha. Salua ba Borneo, ba
ngawalö wamakao sifalukha ia ba Wada, no solohe ”Howuhowu” ba Nono Niha. Fefu
zifalukha ya’ia, no tanda da’e ba wolohe turia wangorifi andrö ba gotalua
Nono Niha. Hewa’ae lö
si so zura wefao dödö RMG wamatenge ya’ia ba Danö Niha, bahiza börö wa’adöni
dödönia we’amöi ba Danö Niha, andrö i’andrö zura izi khö zamatörö Balanda si
si ba Batavia. Me no isöndra fewao dödö Gubernua Jenderal, andrö ba zi 11
Agustus 1865 iröi Wada, numalö ba Ziboga awena adölö ba Gunungsitoli.
Ihundragö Danö Niha me 27 September 1865. Me awena irugi, toröi ia ba nomo
Sekretaris Pemerintah – Balanda, bahiza lö ara aefa da’ö, i’öli nomo ba
Gunungsitoli, fa’ebua mböli 600 firö. Ba da’ö toröia ia awö wo’omonia ba
darua nononia, Carolina faoma Elias Denninger. |
|
4.
Hewisa
Halöwö Duria Somuso dödö ba Danö Niha? Ba wamörögö halöwö Fanuriaigö, ifa’anö ia Denninger
ba wahuhuosa ba Li Nononiha, me irasoi wa Li si no i’ila me so ia ba Padang
no mo’amböta sibai, mendrua manö me Li moroi ba mafi tanö raya. Me no ibörögö
i’ila Li Nono Niha ba Gunungsitoli, andrö ibörögö wangowuloi iraono ba
wamahaö ya’ira ba Wombaso, Fanura ba Fangerai. Baero halöwö famahaö, ifalua göi halöwö fame’e
dalu-dalu ba zofökhö, ba i’angandröi. Asese fatiti ira ndra Ere faoma Duku ba
wame’e daludalu andre, bahiza döhö zofökhö moroi ba daludalu sifao fangandrö
moroi khö Denninger, ba soyania lö döhö nifalua gere ma duku. Baero da’ö,
owölö’ölö göi Denninger andre wangondrasi ba fahuohuo khö ndra Salawa. Itunö
khöra duria somuso dödö. Me no 6 fakhe ihalö halöwö fanuriaigö Denninger,
ibörögö oroma mbua, ya’ia me migu ba April 1871, so ma to 140 niha si möi ba
kebaktian minggu nidönia’ö Denninger, hewa’ae ato zimöi börö ba wangakali
bago, daludalu, ba lasöndra gefe fa’ebua 3 rimi. Itugu tedou halöwö andre, me
ba zi 14 Februari 1872 tohare Wilhem Thomas, ba itete Friendrich Kramer ba zi
1 April 1873. Ya’ira andre zanolo Denninger ba wangai sekola, awö halöwö
fanuriaigö. Moroi ba da’ö fefu, ba mowua Daroma Li Lowalangi ba wa’auri
zamondrongo, irege tefalua wamayagö idanö si föföna ba zi 25 niha soroi
mbanua Hilina’a (fao zalawa Yawaduha), ba moroi ba mbanua Nono Zitoli.
Tebayagö idanö ira me 5 April 1874 ba lods Gunungsitoli. Famayagö idanö andre
lafalua ira Denninger faoma Kramer. 12 Niha ibayagö idanö Denninger, ba 13
niha nibayagö idanö nifalua Kramer. Ya’ira andre Niha Keriso siföföna ba Danö
niha. Ba tenga ha da’ö, tefatohu wamayagö idanö andre ba zi 23 Agustus 1874
khö ndra si 19 niha. Fefu zalua andre, ba no tobali omusola dödö, he Denninger
ba simanö göi mboto zamatenge ya’ira moroi ba danö Geremani. Andrö ibe’e
gangandröwania Denninger khö RMG ba danö Geremani, ena’ö la’oya’ö lafatenge
misionaris sohalöwö ba Danö Niha. No ebua sibai halöwö nifalua Denninger ba Danö
Niha. Baero wa no so nibayagö idanö, ba fakhamö göi ia wangehao buku wamahaö
ba ndraono sekola, ba i’ali zura duria Somuso Dödö nisura Luka, ba li Nono
Niha. Me no 60 fakhe ndröfinia, ba göna ia fökhö, irege ihalö wolombase, möi
ira ba Bogor, ba toröi ira khö numönönia (fagawe Balanda, sohalöwö ba Bogor).
Ha ”folombase sabata gohitönia, aefa da’ö omasi ia mangawuli ba Danö Niha”,
bahiza börö me tebai tedaludalunia sa’ae wökhö si no göna ba mboto, andre ba
zi 22 Maret 1876, iröi gulidanö, ba tetanö mbotonia ba Lewatö Soya, si so ba
Bogor. Na ta’osisi’ö waöwaö halöwö misi nifalua ndra
misionaris, ba tola mufosasi ia tölu faosatö. Ba zi 25 fakhe si föföna
(1865-1890), ba no ahou sibai wa’ateboloso duria somuso dödö. Ha ba wilayah
wamatörö Balanda, nifotöi Rapatgebiet, ya’ia da’ö ba Gunungsitoli, Dahana,
Ombolata ba Faekhu. No irai mutandraigö ba Fagulö faoma Bawölowalani, bahiza
lö mo’ölö. Awena me ba zi 25 fakhe sidua, ibörögö teboloso duria somuso dödö.
Me ba ginötö da’ö, ba ibörögö halöwö famatörö Balanda, ifahono zamadaö,
ibokai lala faoma halöwö rodi, ba i’atulö’ö mbanua sifa’udu. Teboloso göi
Duria somuso dödö ba zi sagörö tanö. Ba mafi tanö yöu, ba Mbo’usö, Awa’ai,
Sowu, ba ba Hilimaziaya awö sifasuinia. Ba mafi tanö ba gatumbukha luo, ya’ia
ba Humene, Sogae’adu ba Bawalia. Tanö ba gotalua, ya’ia ba Lölöwua faoma
Sifaoro’asi. Tanö ba gaekhula, ya’ia ba Dugala-Lahömi/Fadoro, Lahusa,
Lölöwa’u, Lahagu – Oyo, Lölömoyo ba Lawelu. Ba mafi tanö raya, teboloso ba
Hilisimaetanö faoma ba Za’ua. Ba ba Hulo Batu, ira misionaris moroi ba mboto
misi Lutheran Belanda zi möi ba da’ö. Ba zi 25
fakhe sitölu (1916-1940), periode si’afuri ba ginötö zending. Ba ginötö da’e
ba alua wa’atedou mbanua niha Keriso, mendrua manö me itörö Fangesa Dödö
Sebua, salua ba zi sagörö Tanö Niha me döfi 1916-1930. Ba zi 25 fakhe
afuriata andre, arakha fefu Nono Niha no laröi ”Nadu”, sifaduhu dödöra föna,
awö ngawalö hada ndra tua, ba lasawagö agama sibohou, ya’ia Niha Keriso. Börö
da’ö, teföfö’ö ba tefasindro sa’ae Mbanua Niha Keriso ba sinode siföföna me
döfi 1936, irege te’osambua’ö fefu zamati ba organisasi sotöi Banua Niha
Keriso Protestan, te’adogoi’ö BNKP, nidönia’ö Misionaris A. Luck. Bahiza me
döfi 1940, me alua wasuwöta nifotöi Perang Dunia si-2, halöwö fangombakha,
fokubaloi ba fondrönia’ö, tebe’e ba danga ndra sohalöwö, Ono Niha. |
|
5.
Fondruhö Simanö waöwaö wa’atohare ba fa’ateboloso duria
somuso dödö ba danö niha, ba ginötö Zending. Turia somuso dödö andre, ba no
mowua, i’ohe wangefa, fangatulö, fangorifi ba fangosambua’ö ya’ita Ono Niha. Andrö
börö da’ö ba wamalua perayaan misi, tekaoni ita ba wamohouni halöwöda,
wamalua halöwö misi, molo’ö inötö si so ya’ita. Ya’ihahowu’ö ita Lowalangi.
Ya’ahowu. |
